Ooit heb ik moeten leren waar deze, ongetwijfeld prachtige, Duitse stad ligt. Vanwege een geplande overhoring. Er waren meer van dat soort topografische toetsen. Zo wist ik een keer echt níet hoe een vulkaan op Java heette, en toen heb ik maar Conimex ingevuld.
Paderborn. Zou het centrum van deze stad bestaan uit de welbekende vakwerkhuizen met bloembakken eraan? Drinken de mannen op de Paderbornse terrassen al om tien uur uit grote bierpullen? Eten de oude dametjes, sinds 1944 weduwe, Apfeltorte, op diezelfde terrassen? Ik weet het niet. ik wist het toen ook niet. En dan wordt het leren van topografie extra moeilijk. En als je het dan goed geleerd had, was je het na een jaar vergeten.

Toen ik in 1996 mijn eerste vaste betrekking in het onderwijs kreeg, moest ik, als een burgemeester in oorlogstijd, de kinderen van groep 7 een topografietoets afnemen waarin het plaatsje Kitzbühel in Oostenrijk werd gevraagd (of was het nou toch Kitschgruwel?). Ouders klaagden daarover en ik verwees ze naar de directeur. “Dit is heel goed,” zei hij. “Zo leren kinderen dingen uit het hoofd te leren.” Leren om te leren leren.
Waarschijnlijk kent iedereen legio voorbeelden van het leren van schier nutteloze zaken. Vooral tieners kunnen hun docent tot wanhoop drijven met de vraag waarom ze het in vredesnaam moeten leren. En vaak hebben ze groot gelijk met die vraag. De wanhoop van de docent komt dan ook voort uit het feit dat hij of zij het antwoord daarop níet weet.

Nu heeft het onderwijs wel middeltjes verzonnen om de nutteloosheid van het leren ietwat te verdoezelen. Eén daarvan is thematisch onderwijs. Denk maar aan je kind in groep 1, dat thuiskomt met het liedje “Herfst, wat heb je te koop” en een werkje van een spin , gemaakt van een kastanje, met luciferpootjes. (Ik zie het hele jaar door spinnen, maar het gilde der onderbouwjuffen heeft dit bij het thema “herfst” ingedeeld, vandaar.) Thematisch onderwijs is erop gericht om bij kinderen betekenis op te wekken inzake het geleerde.
Zo weet ik heel goed waar Hamburg ligt, en niet waar Paderborn ligt. Waarom? Omdat Hambrug maar liefst drie betekenislagen voor mij heeft:
Ik reed er tweemaal doorheen op weg naar Denemarken;
Ik weet dat de stad zwaar gebombardeerd is in de Tweede Wereldoorlog, vanwege het feit dat het Duitslands belangrijkste havenstad is;
De Beatles leerden daar het metier, in kroegen met dronken zeelieden.
Ziedaar betekenis. En daarom verbaasden we ons collectief over de domheid van vakantiegangers, die voor de camera niet wisten waar het land lag waar ze nota bene op vakantie waren. Kennelijk werkt thematisch onderwijs niet voor iedereen.

De tweede manier is, of was (het is wat op zijn retour), de methode ‘dat zoeken we op’. De leerling als Indiana Jones op het world wide web, en de leraar als coach op de achtergrond. Ook dit type onderwijs is niet voor íedereen geschikt. Zo beweerde een jongen in groep 8 dat kernenergie slecht was, omdat het zoveel CO2 uitstootte. Gevonden op internet.

De discussie over wat er geleerd moet worden en hoe, komt dan ook iedere keer weer terug. Er zijn volgens mij wel twee belangrijke uitgangspunten:
Het geleerde moet wel enigszins betekenis hebben. Maar ook dan moeten de mensen enige bereidheid hebben tot leren.
Soms is het niet erg dat kennis niet in ons hoofd zit, maar in smartphone of TomTom. Maar zelfs dan moet je een zekere mate van oordeelkunde hebben om met die informatie om te gaan. En dat doe je weer met parate kennis, die je via de ouderwetse media, leraren en boeken, je eigen gemaakt hebt.

Bart